Volkskrant 12-11-2002

Pieter Hillhorst

Dat mensen zich beter voordoen dan ze zijn, is van alle tijden. Vandaag de dag is een nieuw soort hypocrisie ontstaan. Mensen dichten zich niet valselijk nobel­heid toe, maar misleiden anderen door slechtheid voor te wenden. Ze spreken altijd met twee woorden, maar dragen wel een indrukwekkende tatoeage. Met onschuldige ogen vertellen ze dat ze een klootzak zijn. Niets lijkt erger dan welopgevoed te zijn. Ik ken het zelf ook. Ten diepste een nette jongen, maar 's avonds in het café doe ik graag alsof ik we­reldwijs en schaamteloos ben. Het is net zo pathethisch als de straatjongeren in Amsterdam­Zuid, die in de villawijk fantase­ren over het getto en Puck you roepen met kak-accent.

Deze afkeer van het klassieke beschavingsideaal is niet nieuw. In de jaren zestig en zeventig was burgerlijk een scheldwoord. Een :.verschil is alleen dat toen de bur­gerlijke moraal werd aangeklaagd vanuit een levenskunstenaarsop­tiek. Het ging erom je te bevrijden van maatschappelijke conventies omdat die de eigen ontplooiing in de weg zaten. Het doel van deze bevrijding paste nog in een ouder­wets Bildungsideaal. De hoop was een hogere staat van zijn te bereiken.

De huidige afkeer van bescha­ving krijgt zijn inspiratie echter niet uit de ashram, maar van de straat. Wat verheerlijkt wordt, is niet een verlichte staat van zijn, maar de directheid van de kick. Het gaat er niet om wat je bent, maar wat je doet. Ervaring is be­langrijker dan identiteit. Het gaat meer om het volgen van driften en lusten dan om het vormgeven van een persoonlijkheid. Van een hoger Bildungsideaal is geen sprake meer.

Welopgevoed, beschaafd of se­rieus zijn, heeft geen aanzien meer omdat het een rem zet op het najagen van genoegens. Wie zich verantwoordelijk gedraagt, laat dingen na. In een wereld waarin het draait om kicks is dat synoniem met saaiheid. Goede manieren en plezier lijken elkaar uit te sluiten. Wie zich gedraagt, geniet niet. Nu is het vrij onschul­dig om niet beschaafd, serieus of welopgevoed te willen zijn.

Deze nieuwe hypocrisie belooft echter weinig goeds voor het nieuwe beschavingsoffensief dat alom is afgekondigd. De afgelo­pen maanden is driftig gedebat­teerd over waarden en normen. Niemand heeft zich echter de vraag gesteld of een leven dat wordt getekend door waarden en normen, wel aantrekkelijk is. Het antwoord daarop is natuurlijk nee. We willen dat anderen waar­den en normen respecteren zodat we geen last van ze hebben, het is niet ons eigen hoogste ideaal.

In het oude volksverheffingsi­deaal werd de onbeschaafden de worst voorgehouden van de res­pectabiliteit. Wie zich netjes ge­droeg mocht erbij horen. De bar­baren wordt een leven beloofd zonder schande en schaamte. De impliciete veronderstelling was dat mensen niets liever wilden dan gerespecteerd worden. Van­daag de dag willen mensen echter meer dan erbij horen. Gewoon zijn is geen eer, maar een zwakte­bod. Iedereen wil bijzonder zijn. Men wil erkenning van het eige­ne. Voor eerherstel voor sociale waarden en normen is dat desas­treus. Het wordt nog treuriger als we beseffen dat er amper rolmo­dellen bestaan die het respecteren van waarden en normen voorle­ven als een aantrekkelijk bestaan. Bij het oude beschavingsoffensief stelde de elite zichzelf tot norm.

Zij leefde voor wat het beteken­de om matigheid en het uitstellen van de behoeftenbevrediging als leidraad te nemen in het leven. De moderne helden zijn niet mensen die zich beheersen, maar mensen die dingen durven waar anderen voor terugschrikken. Mensen die alles durven zeggen, zoals Pim Fortuyn of Paul de Leeuw.

Nu zijn er natuurlijk ook veel hoogopgeleide mensen die een keurig bestaan leiden, maar zij gelden niet als voorbeeld. De roep om waarden en normen gaat namelijk gepaard met een enor­me afkeer van de elite. Niemand roept meer agressie op dan hij die meent te weten wat goed is voor anderen. Aan paternalisme heeft de moderne assertieve burger een broertje dood. Wat hem er overi­gens niet van weerhoudt anderen de les te lezen.

Kun je een beschavingsoffensief hebben zonder zelfbewuste elite die zichzelf als voorbeeld stelt? Ik betwijfel het. Maar de elite ver­zaakt zijn taak. Die wil zijn han­den niet branden aan zedenpre­kerij. Sterker nog, eigenlijk koes­teren de bevoorrechten stiekem een grote fascinatie voor het on­beschaafde.

Er is vandaag de dag geen spra­ke van volksverheffing, maar van eliteverlaging. De bevoorrechten laten zich met liefde door plebe­jers de les lezen. Het verlangen naar vulgariteit is groot. Stiekem geloven ze dat alleen het rauwe, grillige leven een echt leven is. En als we al niet wild zijn, wenden we het als nieuwe hypocrieten voor. Zolang we elke vorm van ascese wordt ervaren als amputa­tie, zolang standvastigheid niet sexy is, blijft elk debat over waar­den en normen loos gepraat.