Poging de tegenstelling tussen rede en emotie te overwinnen
FILOSOFIE - HET PLEZIER VAN HET DENKEN
Robert C. Solomon
Lemniscaat 2001 Rotterdam
Pag. 116 .ev.
Alsof elke passie niet ook haar hoeveelheid rede inhield!
Nietzsche, Herwaardering van alle waarden
Het was Socrates, de grote kampioen van de rede, die als motto de spreuk in Delphi koos: ‘Ken uzelf', en het nogal extreme voorschrift: ‘Het niet-onderzochte leven is niet waard om te worden geleefd: Een deel van die kennis is zonder twijfel ons begrip en onze appreciatie van onze emoties, die tenslotte erg belangrijk zijn om het leven de moeite waard te maken. Over emoties praten in termen van politiek is beweren dat de emoties, heel anders dan simpele gevoelens en primitieve reacties, doelgericht zijn, strategisch en intelligent, met andere woorden rationeel. Maar wij blijven de kracht en het belang van de emoties onderschatten als we ze louter zien als een zaak van ‘het doel en de middelen, als een middel om in de wereld te krijgen wat we willen. Natuurlijk zijn de emoties middelen, maar vaak zijn ze evenzeer doel. Liefde is niet enkel een middel maar ‘een doel op zichzelf'. Droefheid en leed zijn niet noodzakelijk middelen tot om het even wat, maar zij spelen toch een essentiële rol in ons leven. Woede is misschien een middel, maar vertegenwoordigt ook een bepaalde houding in het leven, een manier van zijn. En de rationaliteit van de woede zou wel eens kunnen neerkomen op de bruikbaarheid of ‘inpassing' van die emotionele houding in een goed geordend en rationeel leven. Wat dat zou kunnen betekenen, is een kwestie waarmee we ons nu gaan bezighouden.
De onbestendigheid van de rationaliteit
Aan de ene kant staan filosofen als Hume en Augustinus die schreven: ‘In de kracht van de wil en van de liefde komt de waarde tevoorschijn van al wat moet worden nagestreefd of vermeden, al wat van meer of minder waarde moet worden geacht: Aan de andere kant staan filosofen die schatplichtig zijn aan Plato, Aristoteles en soms Kant. Zij zijn van mening dat onze gepassioneerde natuur volledig onder controle staat van waarheid en rede. Apollo heerst over Dionysus. Het probleem met deze zonnige kijk op de zaak is dat de controle van Apollo ondoorzichtig is. Waarom zouden we ons zorgen maken? Aan de kant van Augustinus is er geen probleem: door te spreken over redenen is het al duidelijk dat we bekommerd zijn.
Simon Blackburn
Het woord filosofie betekent liefde voor de wijsheid, maar waar filosofen echt van houden is redeneren. Robert Nozick, The Nature of Rationality
Het hart heeft zijn redenen, waar de rede niets van weet. Pascal, Gedachten
Wat valt er te zeggen over de rationaliteit, nu we het zo uitvoerig hebben gehad over de emoties? Is de verdediging van de emoties en het gepassioneerde leven een afwijzing van de rationaliteit, of een aanvulling misschien of zelfs een versterking van de rationaliteit? Maar zolang we blijven denken in termen van de rede en de emoties, blijft de oude tweedeling op haar plaats. Of je nu van mening bent dat de rede de slaaf moet zijn van de passies of dat het andersom is, het onderliggende probleem is volgens mij de valse en schadelijke tegenstelling tussen rede en emotie, alsof zij twee verschillende domeinen van het menselijk bestaan bezet houden en uitgaan van twee gescheiden functies van de menselijke geest. Gepassioneerd leven wil niet zeggen irrationeel leven, zonder redenen of tegen de rede in. Het is immers niet alleen zo dat de emoties ons redenen verschaffen, maar ook is, zoals ik heb gesuggereerd, het gepassioneerde leven op zichzelf een rationele manier van leven. Aan de andere kant is rationaliteit niet onafhankelijk van de passies, en ook is zij niet louter de logische structuur waaromheen de emoties hun eigen plaats innemen. In de filosofie dreigt rationaliteit het ‘schraalste' concept van allemaal te worden, Al te vaak neigt rationaliteit ertoe zuiver logisch te worden, louter ‘redeneren; verstoken of minstens onafhankelijk van gevoeligheid, nieuwsgierigheid en ervaring.’
Het is opmerkelijk dat in de tweedeling tussen ‘de rede en de gevoelens' de rede enkelvoud is. De rede, samen met redeneren en rationaliteit, suggereert een enkelvoudige functie die wordt gekenmerkt door correct denken, door het bewandelen van het beproefde pad van de waarheid of tenminste dat van de best geargumenteerde rechtvaardiging. De emoties daarentegen zijn meervoud. We weten met zekerheid dat er oneindig veel manieren zijn om irrationeel te zijn. Maar mijn standpunt is dat de rede niet zulk een monoliet is.
Het is enkel op eigen risico dat we de rationaliteit zo gescheiden houden van ons emotionele leven en emoties verbannen naar het domein van het irrationele. Volgens de erfenis die ons is nagelaten door Hume (‘De rede is en moet de slaaf van de passies zijn en kan nooit aanspraak maken op enige andere functie dan ze te dienen en te gehoorzamen") dient rationaliteit enkel te worden opgevat als een middel, als een zuiver hulpmiddel. Ultieme doelen zijn rationeel noch irrationeel. Maar het is absurd om de ultieme doelen van het leven buiten het domein van de rationaliteit houden - om ze buiten het bereik van kritiek, evaluatie en waardering te houden. Dit wordt door Hume zelf duidelijk erkend wanneer hij stelt: ‘Het is niet tegengesteld aan de rede om de vernietiging van de hele wereld te verkiezen boven het schrammen van mijn vinger. Hoewel ze ongetwijfeld ook hulpmiddelen zijn, zijn de emoties constitutief voor doelen, zelfs ultieme doelen, de dingen waar we echt om geven.
William James heeft het over twee primaire passies in de filosofie, ‘onze passie om te onderscheiden' en ‘de passie voor eenvoud: Samen vormen deze twee tegengestelde passies een ‘dialectiek; die ontsnapt aan het model van de rationaliteit als ‘lineair' redeneren en die suggereert dat rationaliteit complexer en interessanter is dan louter ‘redeneren:; ze heeft betrekking op zowel het hart als de geest - twee organen die de Chinezen wijselijk weigeren te onderscheiden (hsin). Als de filosofie zelf door zulke passies niet alleen wordt gedreven maar ook gevormd, dan is de opvatting dat filosofie rationaliteit in oorlog met emoties is, zeker fout. Om het anders te zeggen: het is niet zo dat we over de emoties moeten oordelen voor de almachtige rechtbank van de rede. De rede zelf is ook onderworpen aan een oordeel, en niet alleen - zoals bij Kant en een aantal andere filosofen - voor haar eigen rechtbank. De vraag zou misschien moeten luiden: hoe stemt de rede overeen met onze passies, in het bijzonder met onze passie voor het leven?"
Wat is rationaliteit? Het woord suggereert helemaal geen schraalheid. Integendeel, het suggereert complexiteit, organisatie, zelfs elegantie. In de kern suggereert rationaliteit iets rijks en gestructureerds in verband met onze ervaring. Bijgevolg is redeneren niet beperkt tot ons vermogen om te kritiseren en te argumenteren of ‘dingen uit te puzzelen, maar omvat het veeleer de scherpzinnigheid en het inzicht om complexiteit te zien als orde, om betekenis te vinden in wanorde en verwarring, om evenzeer te onderscheiden als te vereenvoudigen. Louter kritiek en argumentatietechnieken, zonder scherpzinnigheid, bekommernis en visie, zijn niet alleen leeg. Buiten de filosofie lijken zij ook blind en bedreigen ons met een sociale catastrofe door het cynisme te promoten."
‘Rationaliteit' is een eretitel, een bevestiging, een woord van lof. Zeggen dat iets rationeel is, komt neer op het toekennen van een hoge score, en in de filosofie de hoogste. Om van menselijke wezens te zeggen dat ze ‘rationeel' zijn, is niet louter een stuk descriptieve antropologie. Het is ook een stuk zelfgenoegzaamheid. Over iemands gedrag of over een idee zeggen dat ze rationeel zijn, betekent dat ze iets zeer waars hebben, dat ze in orde zijn, geschikt, gepast, prijzenswaard. Niettemin blijft ‘rationaliteit' een van die fundamenteel betwiste begrippen die we niet kunnen opgeven en waarover we het ook nooit volledig eens kunnen worden. Ook al worden rede en rationaliteit in de filosofie hoog geprezen, het is hoegenaamd niet duidelijk wat er wordt geprezen - en of het wel moet worden geprezen.
Door het begrip rationaliteit in de filosofie te beperken tot redeneren of te verkleinen tot louter hulpmiddel, reduceert men het tot niets en berooft men het van zijn rijke theologische, filosofische en wetenschappelijke geschiedenis '.
Door middel van reflectie of inzicht heeft rationaliteit lange tijd een belangrijke relatie gehad tot God, de ultieme waarheid, de wijze waarop de wereld werkelijk is.
Voor Plato was rationeel inzicht verwant met erotische extase, een inzicht in de volmaakte Vormen. Rationaliteit - de behoefte aan inzicht en begrip - is altijd al het onderwerp van de filosofie geweest, niet enkel haar methode of een middel of haar primaire ‘functie: En rationaliteit is altijd al nauw verbonden geweest met het Goede, met waarden, en niet alleen met redelijkheid en slimheid. Door rationaliteit te reduceren tot redenering en redenering tot logica en argumentatie, ontnemen we de filosofie niet alleen haar passie maar ook haar substantie. Als we het probleem van de vrije wil bijvoorbeeld enkel zien als een kwestie van een aantal tegengestelde standpunten en argumenten, dan missen we het menselijke pathos en de bezorgdheid die het probleem doen ontstaan. Zo zijn er vandaag de dag ook heel wat filosofen die zonder schaamte of verlegenheid discussiëren over emotioneel beladen hedendaagse problemen als abortus en euthanasie, alsof het hoofdzakelijk kwesties van competitieve argumentatie zouden zijn. Laten we wel wezen, misschien is dit nog te verkiezen boven het geweld dat dergelijke debatten soms kenmerkt, maar de kern van de zaak gaat zeker verloren